Renowacja budynku Citadella zdobyła międzynarodową nagrodę – odnowiono 14 000 metrów kwadratowych zabytkowej powierzchni kamiennej

Renowacja obiektu Citadella stanowiła wyjątkowe wyzwanie zarówno pod względem konserwatorskim, jak i technicznym. W przypadku zabytkowych murów kamiennych nie wystarczyło po prostu naprawić widoczne uszkodzenia: najpierw należało zrozumieć przyczyny problemów, obciążenie murów wilgocią, przemieszczanie się soli, a także to, w jaki sposób można dostosować nowo zastosowane materiały do konstrukcji liczącej ponad półtora stulecia.

Rozmawialiśmy o tym z Gáborem Ludányim, dyplomowanym rzeźbiarzem i konserwatorem zabytków, który jako ekspert w dziedzinie konserwacji kamienia brał udział w przygotowaniach do renowacji obiektu Citadella. Jego zadaniem było ustalenie, w jaki sposób można odpowiedzialnie, z punktu widzenia ochrony zabytków, podjąć się prac przy historycznych kamiennych ścianach.

Jakie są zadania eksperta ds. renowacji kamienia w przypadku tak dużego zabytku?

Renowacja zabytku zawsze zaczyna się od stołu projektowego. Ekspertyza konserwatora stanowi część procesu projektowania. Kiedy po raz pierwszy zwrócono się do nas w sprawie Citadella w ramach przygotowań do przetargu publicznego, naszym zadaniem było ocena stanu budynku, zrozumienie jego problemów oraz określenie zasad, zgodnie z którymi później mogłyby przebiegać prace remontowe. Wiele osób nawet nie zdaje sobie sprawy, jak ogromna to praca. Badania, diagnostyka, mnóstwo oględzin na miejscu i wiele decyzji, dla których nie ma gotowej recepty. W przypadku zabytku zawsze najpierw trzeba zrozumieć, co widzimy.

Jaki był największy problem modelu Citadella?

Większość osób skupia się wyłącznie na stanie samego kamienia, podczas gdy prawdziwa przyczyna problemu wynika ze znacznie bardziej złożonego systemu środowiskowego; największym problemem była oczywiście woda. Ściany obiektu Citadella znajdują się w szczególnie niekorzystnym położeniu. Różnica wysokości między poziomem terenu wewnątrz a na zewnątrz wynosi cztery–pięć metrów, a pierwotny system odwadniający praktycznie przestał funkcjonować na przestrzeni dziesięcioleci. W czasie wojen teren ten był wielokrotnie rozkopywany, budowano tam bunkry, a system odprowadzania wody opadowej uległ uszkodzeniu lub zniknął.

Ściany nieustannie nasiąkały wilgocią z masy ziemi. Woda z kolei przenosiła sole do kamienia. To właśnie te sole stanowią największe zagrożenie: krystalizują się, rozciągają pory i powoli powodują kruszenie się kamienia. Jest to proces, który z zewnątrz przez długi czas jest ledwo zauważalny, ale wewnątrz nieustannie postępuje.

Czy można całkowicie usunąć sól z takiej ściany?

Nie. Byłaby to iluzja. W przypadku tak dużego i niezwykle grubego muru nie można mówić o całkowitym usunięciu soli. Można jedynie doprowadzić do stanu dynamicznej równowagi, ponieważ ściany rozszerzające się ku dołowi przyjmują również z zewnątrz znaczne ilości opadów, co oznacza dynamiczne zawilgocenie i dynamiczne wysychanie w pobliżu powierzchni. Nie da się tego również wykluczyć, ponieważ ze względu na cechy konstrukcyjne nad ścianą nie ma gzymsu, który chroniłby ją przed bezpośrednim działaniem opadów. Celem było zapewnienie, aby opady przedostające się od strony zewnętrznej oraz wewnętrzna masa wody pozostawały jak najdalej od siebie, tak aby nie doszło do ponownego przepływu soli w kierunku powierzchni. W tym celu należało najpierw zablokować drogę przepływu wody.

Dlaczego odprowadzanie wody było tak ważne?

Tak. Jednym z najważniejszych elementów rekonstrukcji w rzeczywistości nie był kamień, lecz woda. Zbudowano nowy system odprowadzania wody opadowej oraz system drenażowy, który odprowadza wodę przedostającą się do murów. Oczywiście w przypadku fortecy zbudowanej na wzgórzu nigdy nie można stwierdzić, że woda nie przedostanie się już do konstrukcji. Można jednak sprawić, by nie działała pod stałym ciśnieniem wody. Ponadto zewnętrzne powierzchnie kamienne zostały pokryte powłoką hydrofobową, aby nawet ulewny deszcz nie spowodował kolejnych uszkodzeń.

W jaki sposób wiąże się z tym dobór materiałów?

W przypadku zabytku liczącego ponad półtora stulecia wybór nowych materiałów wiąże się z ogromną odpowiedzialnością. Nie wystarczy, że zaprawa sprawdza się dzisiaj. Pytanie brzmi: jak będzie współdziałać z oryginalnym kamieniem, a przede wszystkim z innymi materiałami pierwotnie wbudowanymi w konstrukcję budynku oraz z szkodliwymi związkami chemicznymi i solami, które powstały od tamtego czasu, za dwadzieścia, pięćdziesiąt, a nawet sto lat. Dlatego konieczne było precyzyjne określenie całego procesu czyszczenia, odsolania, murowania i renowacji. Same nowoczesne materiały nie stanowią rozwiązania. Kluczowe znaczenie ma wybór odpowiedniego systemu.

W jaki sposób pojawiły się materiały dotyczące modelu Mapei?

W trakcie projektowania spotkałem się z Károlyem Hablingiem i miałem okazję wypróbować materiały renowacyjne firmy Mapei. Zawsze interesują mnie parametry techniczne. Nie szukam konkretnej marki, ale sprawdzonego rozwiązania. Do specyfikacji technicznej trafiły te materiały, które spełniały wymagania stawiane przy tego typu zadaniach związanych z zabytkami. Takim rozwiązaniem był MAPE-ANTIQUE ALLETTAMENTO oraz powiązany z nim system renowacyjny. Korzystaliśmy również z ANTIPLUVIOL S oraz ANTIPLUVIOL W. Oba są środkami hydrofobizującymi, zapobiegającymi wchłanianiu wody deszczowej i sprawdzonymi w praktyce.

Jesteś też rzeźbiarzem. Co to oznacza w pracy konserwatora zabytków?

Zawsze powtarzam, że bycie konserwatorem to raczej sposób myślenia niż zawód. Jedni projektują mosty, inni kościoły. Ja zajmuję się zabytkowymi budynkami i dziełami sztuki. W konserwacji łączą się sztuka, architektura, znajomość materiałów i inżynierskie podejście. Ostatecznie jednak każda praca sprowadza się do tego samego. Chodzi o to, aby to, co nam powierzono, przekazać tak, by kolejne pokolenie mogło się z tym spotkać w autentyczny sposób.

Renowacja modelu Citadella zyskała międzynarodowe uznanie

Znaczenie tej pracy z profesjonalnego punktu widzenia zostało teraz potwierdzone również na arenie międzynarodowej: renowacja obiektu Citadella zdobyła nagrodę za najlepszy projekt w kategorii referencyjnej międzynarodowego konkursu Grand Prix 2026, zorganizowanego przez spółki należące do grupy Mapei.

Za tym uznaniem nie stoi jednak tylko jeden materiał czy technologia. Przykład Citadella pokazuje, że zachowanie zabytkowego budynku wymaga skoordynowanej pracy polegającej na ustaleniu przyczyn uszkodzeń, wykorzystaniu wiedzy konserwatorskiej i inżynierskiej, doborze odpowiednich materiałów oraz fachowym wykonaniu prac.

Obejrzyj film nakręcony na miejscu!